پيوندهاى خانوادگى ، نفرت‌ها و انتقام‌ها و سپس اقتصاد صحرانشينى با جزييات آن شرح داده مىشود . اسامى ايلات و قهرمانان و رؤسا ، و اسامى جغرافيايى ، با دقت ذكر مىگردد ؛ به قسمى كه خواننده با قهرمانان تاريخ قدم‌به‌قدم پيش مىرود و خود را در استپ شريك زندگى قبايل قرون وسطاى آسياى مركزى مىيابد . اين كتاب كه قديمىترين سند موجود در مورد چنگيز خان و فرزندان وى و چگونگى تأسيس حكومت مغول است ، بىهيچ ترديدى مورد استفادهء تاريخ‌نويسان بعدى قرار گرفته كه نمونهء بارز آن خواجه رشيد الدين فضل الله همدانى صاحب « جامع التواريخ » مىباشد كه در اغلب موارد ، مطالب آن را رونويس كرده است . از نام نويسنده بىخبريم ؛ ولى او مىبايست از ياران نزديك چنگيز بوده باشد . ارزش ادبى اين اثر نيز بسيار است ؛ زيرا خود اثرى حماسى است و مىتوان آن را « حماسهء تموچين » ناميد . چگونگى تولد وى ، سپس پرورش و نوجوانىاش ، قهرمانىها ، شكست‌ها و فتح‌ها و عشق‌هايش ، حماسه‌وار ، در اين اثر سروده شده‌اند . اغلب به قطعاتى برمىخوريم كه در منتهاى شدت جنگ و خونريزى و بىرحمى ، ناگهان اثر حالتى بسيار شاعرانه مىيابد و از شب مهتاب و رسيدن عاشق به معشوق سخن به ميان مىآيد ، و بار ديگر صبح ستيز آغاز مىگردد ؛ و وصف آنها همان‌گونه كه اتفاق افتاده ، بىاندكى مبالغه و با صداقت كامل صورت مىگيرد . از شناخت « تاريخ سرّى مغولان » مدت زمان طولانى نمىگذرد . مع هذا اين اثر امروزه جاى خود را در مطالعات مغولى كاملا باز كرده و قدرش به خوبى آشكار گرديده و به زبان‌هاى آلمانى ، روسى ، فرانسه ، چينى ، تركى و انگليسى ترجمه شده است . پليو ، دانشمند و مغول‌شناس معروف فرانسوى ، با دقت خاص ، نيمى از كتاب را به فرانسه ترجمه كرده است ، و من اين توفيق را نصيب خود ساختم كه آن را از روى متن ترجمهء فرانسه به فارسى برگردانم . اميد است در آيندهء نزديك نيم ديگر متن نيز ترجمه شود و در دسترس علاقه‌مندان قرار گيرد . اين ترجمه براى مطالعات مغول‌شناسى كه به قسمتى از تاريخ ما ، پيوستگى يافته ، كمك مؤثرى است . مسلما ترجمهء چنين اثرى با روح حماسى و حالت شاعرانه‌اى كه دارد ، بسيار دشوار است . سعى شده تا حد امكان ، سبك و حالت اصلى در متن فارسى حفظ شود . در خاتمه لازم است توضيحاتى دربارهء بعضى موارد ترجمه داده شود :